Almennar fréttir - 18.06.2026

Aðgerðaleysi eykur líkur á að kjarasamningum verði sagt upp 

Um langa hríð hefur því verið haldið á lofti hér á landi að verðbólgu megi að stofninum til rekja til launahækkana.  Sagan er nokkuð einföld og auðskiljanleg: þegar laun hækka þurfa fyrirtækjaeigendur að hækka verð og verðhækkanir leiða til verðbólgu. Við einföldum vandamálum eru einfaldar lausnir og því mætti komast hjá verðbólgu með því að sporna gegn launahækkunum, eða jafnvel lækka laun. En er þetta svo einfalt í raun? 

Á afar fjölsóttum fundi VR, LÍV og Fagfélaganna, sem haldinn var í síðustu viku, var kafað nánar ofan í samband launa og verðlags og rýnt í bæði innlendar og erlendar rannsóknir. Niðurstöðurnar eru skýrar: Til skamms tíma eru engin mælanleg áhrif launahækkana á verðbólgu en til lengri tíma haldast verðlag, laun og innflutningsverð í hendur. Fylgni þar á milli segir þó ekkert um orsakasamhengi en þar sem það er fyrir hendi er því almennt öfugt farið, það er að segja, verðlag hækkar fyrst og launin fylgja á eftir.  

Hóflegar launahækkanir hafa lítil áhrif á verð 

Með því er ekki sagt að laun hafi engin áhrif á verð, því auðvitað hefur launakostnaður áhrif á verðmyndun. Hann er þó ekki eini áhrifaþátturinn. Þannig er launahlutfall í matvöruverslun innan við 10% og áhrif hóflegra launahækkana á verð því takmörkuð. En í fyrra, í kjölfar þess að laun hækkuðu um u.þ.b. 3,5%, hækkaði matvara um 5,5% og það er ljóst að hlutur launa í þessum hækkunum var hverfandi. Stóru fyrirtækin á sviði matvöru státa á sama tíma af afar góðu búi og greiða forstjórum sínum tugi milljóna króna í bónusgreiðslur fyrir vikið. Matvöruverðshækkanir hafa aftur bein áhrif á verðbólgu, ásamt öllum hinum áhrifaþáttunum, ekki síst húsnæðismálum sem eru enn stærsti og þrálátasti liður verðbólgunnar.  

Við undirritun og samþykkt gildandi kjarasamninga tók launafólk umtalsverða áhættu með því að fallast á launahækkanir undir verðbólgu í von um að fyrirtæki og stjórnvöld myndu leggja sitt af mörkum og verðbólga og stýrivextir myndu lækka. Þessi tilraun sýnir svart á hvítu að jafnvel þótt laun hækki lítið dugar það ekki til að sporna gegn verðbólgu, hún er margþættari en svo. Jafnvel þótt launafólk hefði samþykkt að frysta laun sín hefði það ekki stöðvað verðhækkanir fyrirtækja eða gjaldskrárhækkanir stjórnvalda, sem aftur valda verðbólgu.  

Verðhækkanir greiddar þrisvar sinnum 

Óhóflegar verð- og gjaldskrárhækkanir spretta ekki upp úr engu. Þetta eru ákvarðanir sem eru teknar innan almennra og opinberra fyrirtækja og stundum af lýðræðislega kjörnum fulltrúum. Launafólk greiðir fyrir hverja slíka ákvörðun með þrennum hætti: Fyrst í gegnum hækkað verð, næst í gegnum verðtryggða samninga sem hækka með hærri verðbólgu og loks með háum stýrivöxtum sem leið af sér hærri húsnæðiskostnað. Þetta er spírallinn sem verður að vinna bug á.  

Það er mikilvægt að skilja samsetningu og eðli verðbólgunnar til að geta tekist á við hana. Einfaldar skýringar sem draga fram einn blóraböggul (launafólk) eru öðru fremur pólitískur áróður. Ákall um launalækkanir til að bregðast við núverandi stöðu er ekkert annað en varðstaða um rétt fyrirtækja til að hátta verðlagningu eins og þeim sýnist. Ein lykilforsenda þess að ná niður verðbólgu er að stöðva verðhækkanir og fyrirtækin hafa það í hendi sér. Um leið er þeirri kröfu beint að sveitarfélögunum að draga til baka yfirgengilegar gjaldskrárhækkanir og frysta gjaldskrár. Þetta, ásamt raunverlegum aðgerðum í húsnæðismálum, getur dregið úr verðbólgu og skapað aðstæður til að kjarasamningar haldi út gildistímann.  

Tíminn til aðgerða er núna. Líkurnar á að við sjáum okkur nauðugan þann kost einan að segja upp kjarasamningum aukast með hverjum deginum á meðan ekkert er að gert.  

Halla Gunnarsdóttir, formaður VR 
Jakob Tryggvason, formaður RSÍ 
Andri Reyr Haraldsson, varaformaður RSÍ og formaður FÍR  
Eiður Stefánsson, formaður LÍV  
Gunnar Sigurðsson, formaður VM  
Óskar Hafnfjörð Gunnarsson, formaður MATVÍS 

Greinin birtist first í Morgunblaðinu 18. júní 2026