Ungt fólk á vinnumarkaði

Ef þú ert félagsmaður í VR tryggir félagið þér lágmarksréttindi á vinnumarkaði með gerð kjarasamninga.

Það sem stendur í kjarasamningi er þinn réttur að lágmarki - svo getur þú samið við atvinnurekandann um hærri laun og víðtækari réttindi.

Hér fyrir neðan eru tólf algengar spurningar og svör sem gætu svarað þinni spurningu.

Tólf algengar spurningar um vinnumarkaðinn

Hver er vinnutíminn?

Ef þú vinnur við afgreiðslustörf í verslun er dagvinnutímabilið á milli kl. 9:00-18:00 frá mánudegi til föstudags. Fullt starf er 39,5 klst. á viku. Ef þú vinnur við skrifstofustörf er dagvinnutímabilið á milli kl. 9:00-17:00 alla virka daga. Fullt starf er 37,5 klst. á viku.

Hvenær fæ ég greitt?

Launin eiga að greiðast fyrsta dag eftir að mánuði þeim lýkur sem laun eru greidd fyrir. Atvinnurekandi getur ekki frestað greiðslu nema með samkomulagi við launþega. Starfsmaður skal fá launaseðil um hver mánaðamót, bæði svo hægt sé að fara yfir það hvernig launin eru reiknuð og ekki síður til að staðfesta að um launþegasamband sé að ræða; að skattar og önnur launatengd gjöld séu dregin frá í samræmi við gildandi lög og reglur.

Hvað er greitt fyrir stórhátíðarvinnu?

Á hverju ári eru ætíð nokkrir dagar (svokallaðir rauðir dagar) sem annað hvort teljast almennir frídagar eða stórhátíðardagar.

Þessa daga ertu ekki skyldug/ur til að vinna. Þetta eru því launaðir frídagar. Ef hins vegar er unnið á þessum dögum greiðist eftirvinnu/yfirvinnukaup vegna vinnu á almennum frídögum og stórhátíðarkaup vegna vinnu á stórhátíðardögum. Þetta kaup kemur til viðbótar þeim venjulegu dagvinnulaunum sem þú átt rétt á.

Tímakaup í stórhátíðarvinnu er 1,375% af mánaðarlaunum m/v 100% starf.

Dæmi: Mánaðarlaun, kr. 100.000 * 1,375% = 1.375 kr./klst. fyrir stórhátíðarvinnu.

 Stórhátíðardagar eru eftirfarandi: Nýársdagur, föstudagurinn langi, páskadagur, hvítasunnudagur, 17. júní, frídagur verslunarmanna, jóladagur og eftir kl. 12:00 á aðfangadag og gamlársdag.

Almennir frídagar eru eftirfarandi: Allir helgidagar þjóðkirkjunnar sem ekki teljast til stórhátíðardaga, sumardagurinn fyrsti og 1. maí.

Hvað ef ég veikist?

Um leið og þú hefur starfað í 1 mánuð hjá vinnuveitanda ertu búin/n að ávinna þér veikindarétt. Það þýðir að þú átt rétt á að fá þá daga sem þú getur ekki sinnt starfi þínu vegna veikinda, greidda frá vinnuveitanda.

Veikindarétturinn er 2 virkir dagar fyrir hvern unnin mánuð og hann safnast upp á milli mánaða.

Dæmi: Ef þú hefur starfað í 4 mánuði á þínum vinnustað án þess að veikjast, áttu 8 daga í veikindarétt.

Þú verður þó ávallt að gæta þess að tilkynna veikindi þín til vinnuveitanda með réttum hætti.

Ef þú hefur starfað í meira en 1 ár hjá þínum vinnuveitanda áttu rétt á auknum veikindarétti, 2 mánuðum á hverju 12 mánaða tímabili. Eftir 5 ár áttu rétt á 4 mánuðum á hverju 12 mánaða tímabili og eftir 10 ár áttu rétt á 6 mánuðum.

Á ég uppsagnarfrest?

Já, uppsagnarfrestur er ávallt í hlutfalli við það hversu lengi þú hefur starfað hjá vinnuveitanda. 

Á fyrstu 3 mánuðum í starfi er uppsagnarfrestur 1 vika, á næstu 3 mánuðum er uppsagnarfrestur 1 mánuður, bundinn við mánaðamót, og eftir 6 mánaða starf er uppsagnarfrestur orðinn 3 mánuðir, bundinn við mánaðamót. 

Uppsagnarfrestur er gagnkvæmur. Það þýðir að bæði þú sem launþegi og þinn vinnuveitandi, verðið að virða þennan frest nema þið náið samkomulagi um annað.

Á ég rétt á orlofi?

Já, allir eiga rétt á orlofi. Orlof er ákveðin prósenta sem leggst ofan á laun. Grunnprósentan er 10,17%.

Orlofið er aðallega greitt með tvennum hætti. Annars vegar er það dregið af launum mánaðarlega og lagt inn á sérstakan orlofsreikning. Uppsöfnuð innistæða er síðan greidd út í upphafi sumars. Hins vegar safnar vinnuveitandi upp orlofinu fyrir launþegann og greiðir það út þegar hann/hún tekur sitt sumarleyfi. Hver og einn þarf að ákveða í samráði við vinnuveitanda hvenær sumarleyfið er tekið.

Orlof á aldrei að vera innifalið í launum - það greiðist sérstaklega.

Munnlegt eða skriflegt?
Ráðningu skal ávallt staðfesta með skriflegum hætti. Það er á ábyrgð vinnuveitanda þíns að ganga frá skriflegum ráðningarsamningi við þig eigi síðar en 2 mánuðum eftir að starf hefst. 

Þetta er ekki síst mikilvægt til að staðfesta þau kjör sem um er samið, t.d. vinnutíma, starfssvið og launakjör.

Í flestum tilvikum gera aðilar með sér munnlegt samkomulag í upphafi um þau atriði sem máli skipta. Því miður eru ekki allir, hvorki launþegar né vinnuveitendur, sem standa við gefin loforð þegar á reynir. Því er það góð regla í hverju vinnusambandi að staðfesta með skriflegum hætti allt það sem áhrif kann að hafa á sambandið, þar með talið breytingar á starfskjörum og aðrar tilkynningar.

Hvenær er matartími?
Matartími í hádeginu (12:00-14:00) er á bilinu ½-1 klst. Þú þarft að vinna a.m.k. 5 klst. til að eiga rétt á matartíma. Matartíminn er ólaunaður.

Kaffitíminn er 35 mín. á dag í verslun miðað við fullt starf en 15 mín. á skrifstofu. Þú átt rétt á kaffitíma í samræmi við starfshlutfall þitt. Kaffitíminn er launaður.

Ef þú vinnur fram á kvöld áttu rétt á kvöldmatartíma á milli kl. 19:00-20:00. Kvöldmatartíminn er launaður og ef þú vinnur hann allan eða hluta af honum, færðu þann hluta á tvöföldum launum. Þú þarft að vinna a.m.k. 4 ½ klst. til að eiga rétt á kvöldmatartíma. 

Er hægt að láta mig vinna stanslaust?

Nei, þú átt rétt á hvíld á milli vinnudaga, á milli 12 og 14 klst., en það fer eftir aldri. Börn 15 ára í skyldunámi eiga rétt á 14 klst. á sólarhring en unglingar 15-17 ára 12 klst. á sólarhring.

Ef þú færð ekki þessa samfelldu hvíld áttu rétt á að taka frí í staðinn, 1,5 klst. fyrir hverja klst. sem vantar upp á.
Dæmi: Launþegi fær 8 klst. hvíld á milli vinnudaga. Því vantar 3 klst. upp á að lágmarkshvíld sé náð Þá verður frítökurétturinn 4,5 klst. (3*1,5).

Auk þess áttu rétt á einum frídegi í viku. Ef þú vinnur 7 daga samfellt áttu rétt á einum launuðum frídegi í vikunni á eftir.

Svo má ekki gleyma því að þú átt alltaf rétt á að hafna þeirri aukavinnu sem þér er boðin - enginn getur krafist þess að þú vinnir meira en það sem upphaflega var samið um.

Hvað er greitt fyrir yfirvinnu?

Yfirvinna er sá vinnutími sem unninn er utan dagvinnutímabils umfram 171,15 klst. vinnu hvern mánuð (162,5 klst. á skrifstofu).

Tímakaup í yfirvinnu er 1,0385% af mánaðarlaunum m/v 100% starf.

Dæmi: Mánaðarlaun, kr. 100.000 * 1,0385% = 1.038,5 kr./klst. fyrir yfirvinnu.

Hvað er greitt fyrir eftirvinnu?

Eftirvinna er sá vinnutími sem unninn er utan dagvinnutímabils upp að 171,15 klst. vinnu hvern mánuð (162,5 klst. á skrifstofu). Eftirvinna er 40% álag á tímakaup í dagvinnu.

Hvað á ég að fá greitt fyrir vinnuna?

Þegar þú tekur að þér starf áttu í upphafi að semja við þinn vinnuveitanda um kaup og kjör. Þá er ekki síst mikilvægt að semja um launin. VR hefur samið um ákveðna lágmarkstaxta, það þýðir að ekki má borga minna en taxtarnir segja til um.

Á hinn bóginn er að sjálfsögðu leyfilegt og enn betra að semja um laun sem eru hærri en lágmarkstaxtarnir. Launin eiga að endurspegla það hversu mikils virði þú ert sem starfskraftur. Það er því allra hagur að standa sig vel í starfi - góð frammistaða kallar á góð laun.

Til upplýsinga

  • Foreldrar ættu að fara yfir launaseðla með börnum sínum og kanna hvort allt sé með felldu.
  • Börn greiða 6% skatt, sem talinn er fram á skattskýrslu foreldra, þar til almanaksárið er þau verða 16 ára hefst.
  • Börn fá skattkort í byrjun árs þess sem þau verða 16 ára.
  • Börn byrja að greiða í lífeyrissjóð næstu mánaðamót eftir 16. ára afmælisdaginn.
  • Foreldrar hafa eftirlitsskyldu með börnum sínum þegar þau fara á vinnumarkað. Börn til 18 ára aldurs hafa ekki heimild til að skrifa undir ráðningarsamning nema með samþykki foreldra.

Ert þú að leita að þessum upplýsingum?

Skólakynningar

VR hefur staðið fyrir kynningum á réttindum og skyldum fyrir nemendur grunn- og framhaldsskóla undanfarin 20 ár.

Mikilvægt er að ungt fólk sé meðvitað um hvaða hlutverki stéttarfélögin gegna og þá þjónustu sem félögin veita.

Á kynningunni er m.a. farið yfir:

  • kjarasamninga,
  • launataxta,
  • launaseðla,
  • lágmarkslaun,
  • veikindarétt,
  • og samfélagsmiðla.

Forsvarsmenn skóla geta bókað kynningu með því að hringja í þjónustuver VR í síma 510 1700 eða sent tölvupóst á anna@vr.is

VR - Skóli lífsins

Allt sem þú þarft að vita um vinnumarkaðinn en hefur aldrei nennt að spyrja um í einu netnámskeiði!

  • Hvar áttu að byrja atvinnuleitina?
  • Það sem þú þarft að hafa á hreinu í starfsviðtalinu
  • Allt um veikindadaga og uppsagnarfrest
    Hvenær ertu að vinna og hvað áttu að fá borgað?
  • Af hverju fá konur lægri laun en karlar fyrir sömu vinnu?