Almennar fréttir - 10.04.2026

 Áhrif gervigreindar á vinnumarkaðinn

Gervigreind færist hratt úr því að vera sérhæfð tæknilausn í að hafa almenn áhrif á daglegt starfsumhverfi í fjölmörgum atvinnugreinum. Rétt eins og tilkoma internetsins og tölvunnar breytti því hvernig mörg störf voru unnin mun innleiðing gervigreindar á vinnustöðum kalla á heildstæða endurhugsun á því hvernig við sinnum vinnunni. Starfsfólk kemst nú þegar í snertingu við gervigreind í ótal aðstæðum í vinnunni, hvort sem það er meðvitað um það eða ekki. Gervigreind virðist í auknum mæli geta leyst verkefni sem þar til nýlega voru eingöngu talin á færi manna. Fyrir stéttarfélög vekur þessi þróun upp áleitnar spurningar. Hvers konar störf eru útsett fyrir sjálfvirknivæðingu? Hvers konar færni mun starfsfólk þurfa að tileinka sér á gervigreindaröld? Hverjir munu njóta ávinnings aukinnar framleiðni? Hvernig getur launafólk haft áhrif á það með hvaða hætti þessi tækni er innleidd? 

Til að varpa ljósi á þessi málefni ræddi Victor Karl Magnússon, sérfræðingur hjá VR og doktorsnemi við Oxford-háskóla, við dr. Eszter Czibor, hagfræðing sem rannsakar vísindi, nýsköpun og tækni út frá félagslegu og efnahagslegu sjónarhorni. Hún hefur fræðilegan bakgrunn í skipulags- og atferlishagfræði en einnig víðtæka reynslu af ráðgjöf til stefnumótunaraðila. Eszter hefur starfað við rannsóknir hjá breskum stefnumótunarsamtökum og unnið með samstarfsaðilum á borð við framkvæmdastjórn Evrópusambandsins, British Council og Þróunaráætlun Sameinuðu þjóðanna (UNDP). Nú er Eszter búsett í Reykjavík þar sem hún hefur rannsakað íslenskt sprota- og nýsköpunarumhverfi. Hún kennir námskeið um hagfræði gervigreindar við Háskólann í Reykjavík með áherslu á hvernig gervigreind mótar vinnumarkaðinn og samfélagið.

Fólk talar oft um gervigreind eins og hún sé eitt einsleitt fyrirbæri. Í raun eru þó margar ólíkar tæknilausnir sem flokkast undir heitið gervigreind. Hvaða tegundir hafa mesta þýðingu fyrir vinnumarkaðinn af þessum mismunandi tegundum gervigreindar?

Það ríkir töluverður misskilningur um hvað við eigum nákvæmlega við þegar við tölum um gervigreind. Það hjálpar ekki til að þótt hugtakið „gervigreind“ hafi verið notað í um 70 ár þá er engin ein skilgreining sem allir eru sammála um. Sameiginlegur þráður í mörgum skilgreiningum er þó áherslan á að þróa „greindarvélar“ sem geta líkt eftir mennskri rökhugsun eða ákvarðanatöku og starfað sjálfstætt að einhverju marki. Sú tegund gervigreindar sem hefur fengið mesta athygli undanfarið er skapandi gervigreind (e. generative AI). Henni er best lýst þannig að við getum nú átt í beinum samskiptum við háþróuð líkön í gegnum spjallmenni. Þessi samskipti fara fram með því að nota venjulegt skrifað eða talað mál í stað forritunarkóða og þannig getum við látið líkönin búa til nýjan texta, myndir og fleira. Þetta eru dæmi um líkön sem geta framleitt nýtt efni á grundvelli mynstra sem þau læra úr þjálfunargögnum sínum. Forspárlíkön (e. predictive AI) eru síðan annars konar gervigreindartól sem beinast gjarnan að þrengri og afmarkaðri verkefnum, svo sem flokkun gagna. Dæmi um forspárlíkön eru gervigreindartól sem greina æxli á læknisfræðilegum myndum eða spá fyrir um flóðahættu.

Hvers konar gervigreind mun þá hafa mest áhrif á vinnumarkaðinn í framtíðinni? Þótt sumir sérfræðingar haldi því fram að sérsniðnar gervigreindarlausnir sem byggjast á forspárlíkönum séu líklegri til að vera nákvæmar og jafnframt mun orkuskilvirkari líta margir félagsvísindamenn á skapandi gervigreind sem mögulega nýja almenna lykiltækni. Líkt og rafmagn eða internetið gæti hún haft víðtæk og umbreytandi áhrif á stóran hluta hagkerfisins og samfélagsins.

Umræða um gervigreind snýst oft um framtíðina, um það hvernig tæknin gæti þróast. En gervigreind er nú þegar komin til sögunnar. Hvernig er gervigreind notuð á vinnustöðum? Hvernig eru áhrif þröngrar forspárgervigreindar annars vegar og skapandi gervigreindar hins vegar ólík í þessu samhengi?

Í ljósi þess hversu margir eru spenntir fyrir skapandi gervigreind er auðvelt að gleyma því að mörg þeirra gervigreindartóla sem nú þegar eru víða notuð í atvinnulífinu og stofnunum eru forspárlíkön. Þar má nefna snjöll flutnings- og dreifikerfi, sjálfvirka bókhaldsfærslu, aflaspár og tegundagreiningu í sjávarútvegi. Slík notkun gervigreindar leysir starfsfólk sjaldan af hólmi en breytir oft eðli starfa og þeim hæfniskröfum sem gerðar eru. Í sumum tilvikum eru áhrifin jákvæð. Þegar sjálfvirknivæðing tekur yfir rútínuverkefni getur starfsfólk einbeitt sér að kjarnaverkefnum. Ef starfsfólk fær þjálfun í nýrri færni og nær betri árangri með tækninni getur starfsánægja jafnframt aukist. Ekki hafa öll áhrifin þó verið jákvæð. Forspárgervigreind getur dregið úr sjálfræði starfsfólks, aukið eftirlit á vinnustöðum eða ýtt undir hlutdrægni í ráðningum. Þrátt fyrir að skapandi gervigreind sé tiltölulega ný breiðist hún hratt út á vinnustöðum. Í könnun sem Seðlabanki St. Louis gerði í Bandaríkjunum árið 2025 sögðust tæplega 40% svarenda hafa notað gervigreind í starfi sínu. Notkunin er þó enn fremur lítil að umfangi. Innan við 6% af heildarvinnutíma svarenda fóru í notkun skapandi gervigreindar. Heildartölfræðin getur þó hulið það hversu ólík notkunin er  eftir ákveðnum bakgrunnsbreytum. Yngra fólk og þeir sem hafa meiri menntun eru líklegri til að nota gervigreind í starfi. Þá kemur fram skýr kynjamunur. Í rannsókn eftir rannsókn kemur fram að konur nota gervigreind í vinnu síður en karlar, jafnvel þegar um er að ræða sömu verkefni og sambærileg störf.

Það er nokkuð kaldhæðnislegt að meðal þeirra fyrstu sem finna fyrir áþreifanlegum neikvæðum áhrifum skapandi gervigreindar eru oft þeir hópar sem hafa framleitt efni sem hefur verið notað – oft án samþykkis eða greiðslu – til að þjálfa líkönin. Nýlegar rannsóknir sýna að innleiðing gervigreindar sem framleiðir myndefni leiddi til 17% samdráttar í fjölda lausra verkefna á sviði myndsköpunar (e. image creation) fyrir sjálfstætt starfandi fólk í þeim geira.

Þú nefnir að gervigreindartól sem eru byggð á forspárlíkönum geti stundum dregið úr sjálfræði starfsfólks. Geturðu nefnt dæmi um það? Hvað geta stéttarfélög gert til að tryggja að gervigreind sé innleidd þannig að við viðhöldum og jafnvel eflum sjálfræði starfsfólks í stað þess að grafa undan því?

Þekkt dæmi er sjálfvirkt vaktakerfi sem Starbucks innleiddi og átti að hámarka mönnun út frá spá um umferð í verslunum. Þegar kerfið var tekið í notkun leiddi það óviljandi til ófyrirsjáanlegra vaktaskipulaga og mikilla sveiflna í vinnutíma milli vikna. Þetta hafði neikvæð áhrif á fjárhagslegt öryggi starfsfólks og takmarkaði sjálfræði þess yfir eigin tíma. Á svipaðan hátt upplifðu sendibílstjórar í Bretlandi að sjálfræði þeirra og möguleikar til að sýna frumkvæði í starfi minnkuðu eftir innleiðingu snjalls flutningskerfis. Slík kerfi geta fært ákvarðanatöku frá starfsfólki yfir til reiknirita sem stýra verkefnum, hraða og verkferlum.
Til að forðast slíkar afleiðingar ættu stéttarfélög að leggja áherslu á rétt starfsfólks til raunverulegrar aðkomu að hönnun og prófun þeirra kerfa sem hafa áhrif á starfsfumhverfi þess, þar á meðal lausna sem byggjast á svokallaðri reikniritastjórnun (e. algorithmic management). Það skiptir máli að innleiðing tækninnar sé ekki einhliða ákvörðun stjórnenda eða tæknifyrirtækja heldur ferli þar sem rödd starfsfólks heyrist og hefur áhrif.

Þú nefndir einnig að notkun skapandi gervigreindar væri misjöfn eftir kyni, aldri og starfsgrein. Hafa hagfræðingar áhyggjur af því að þetta leiði til ójafnaðar á vinnumarkaði – milli þeirra sem ná að laga sig að nýjum tækniveruleika og þeirra sem gera það ekki?

Bjartsýna sviðsmyndin er sú að gervigreind muni auðvelda aðgengi og þannig „lýðræðisvæða“ ýmiss konar þekkingu og færni. Í sumum aðstæðum hefur verið sýnt fram á að gervigreindartól geti hjálpað minna reyndu starfsfólki að halda í við afkastameira samstarfsfólk sitt. Með öðrum orðum gæti tæknin dregið úr færnibili innan vinnustaða. Það eru einnig merki um að gervigreind geti magnað upp fyrirliggjandi ójöfnuð. Fólk með hærri tekjur er mun líklegra til að tileinka sér skapandi gervigreindartól en þeir sem eru í lægstu tekjuhópum. Spjallmenni með gervigreind hafa tilhneigingu til að gefa betri niðurstöður í notkun fólks með meiri formlega menntun. Kynjamunurinn sem við ræddum meðal fyrstu notenda gervigreindarspjallmenna skiptir máli á fleiri sviðum en einungis varðandi það hverjir njóta framleiðniaukningar. Munurinn getur einnig haft áhrif á þróunarstefnu tækninnar sjálfrar. Líkönin eru þjálfuð á gífurlegu magni gagna af internetinu og þau gögn endurspegla oft ríkjandi kynjahalla og staðalmyndir. Þau halda áfram að þróast í gegnum notkun og endurgjöf notenda. Ef konur eru í minnihluta notenda, og einnig meðal þeirra sem þróa kerfin, er hætta á að skapandi gervigreind verði aðallega þróuð út frá sjónarhorni og reynslu karla. Með tímanum gæti það leitt til þess að tæknin nýtist konum síður og styrki fremur en dragi úr fyrirliggjandi kynjaójöfnuði á vinnumarkaði og víðar í samfélaginu.

John Keynes spáði því árið 1930 að tækniframfarir og sjálfvirknivæðing myndi leiða til 15 stunda vinnuviku innan nokkurra kynslóða. Þótt sú spá hafi ekki gengið eftir að fullu líta sumir nú á möguleg áhrif gervigreindar með svipaðri bjartsýni hvað varðar styttri vinnuviku. Telur þú að það geti gerst? Er áskorunin fyrst og fremst tæknileg eða pólitísk?

Í fyrsta lagi er mikilvægt að hafa í huga að áhrif gervigreindar á störf verður mismunandi. Í mörgum iðn-, handverks- og þjónustustörfum, þar sem mannleg samskipti eru í forgrunni, gætu bein áhrif verið lítil sem engin. Hins vegar gæti gervigreind haft umbreytandi áhrif á störf sem byggjast fyrst og fremst á upplýsingum og þekkingu. Það gæti síðan haft óbein áhrif á aðra hluta vinnumarkaðarins.

Ef við einföldum málið aðeins þá þyrfti í raun þrennt að gerast til að framtíð með 15 stunda vinnuviku yrði að veruleika. Í fyrsta lagi þyrfti að þróa gervigreindartól sem geta á áreiðanlegan hátt sjálfvirknivætt rútínuverkefni og aukið framleiðni starfsfólks þegar kemur að flóknari og sérhæfðari verkefnum sem gervigreindin getur ekki leyst ein. Í þeim tilfellum yrði mannlegi þáttur vinnunnar þannig verðmætari en áður. Í öðru lagi þyrfti mikið átak í að efla færni starfsfólks, til dæmis með metnaðarfullum aðgerðum í sí- og endurmenntun svo starfsfólk geti yfirgefið störf sem að stórum hluta samanstanda af rútínuverkefnum og fært sig yfir í önnur hlutverk sem eru verðmætari í þeim skilningi að þau krefjast mannlegrar nálgunar samhliða notkun gervigreindar. Sum þessara starfa verða störf sem eru enn ekki til á vinnumarkaði. Þau verða ný störf sem verða til út frá gervigreindarbyltingunni. Í þriðja lagi þyrftu kjarasamningar að tryggja að starfsfólk njóti ávinnings af aukinni framleiðni, til dæmis í formi styttri vinnutíma. Þú hefur rétt fyrir þér - hvort eitthvað af þessu gerist veltur ekki einungis á tækniframförum. Þetta þyrfti að vera samfélagsleg og pólitísk ákvörðun. 

Baráttan fyrir styttri vinnuviku er flókið langtímaverkefni. Hvaða einfaldari skref geta stéttarfélög á borð við VR tekið strax í dag til að búa félagsfólk undir framtíð þar sem gervigreind verður sífellt fyrirferðarmeiri á vinnustöðum?

Ég vil í þessu samhengi ítreka mikilvægi þess að efla færni og símenntun starfsfólks. Við höfum til dæmis góð gögn frá Bretlandi sem sýna að í síauknum mæli er gerð krafa um gervigreindarfærni í atvinnuauglýsingum og að atvinnurekendur meti hagnýta þekkingu á gervigreindartólum þegar hún er tiltekin í starfsumsóknum. Bresk stjórnvöld hafa brugðist við þessum breytingum og skuldbundið sig til að efla færni tíu milljóna starfsmanna fyrir árið 2030. Frá síðasta sumri hafa þau þegar komið að því að bjóða upp á eina milljón námskeiða sem tengjast gervigreind. Íslensk aðgerðaáætlun um gervigreind felur einnig í sér áform um endurmenntun og aukið gagnalæsi. Ég tel að hér sé talsvert svigrúm fyrir stéttarfélög og þá sérstaklega VR til að gegna virku og framsæknu hlutverki við að styðja félagsfólk sitt í að byggja upp þessa færni.

Ungt fólk kemur nú inn á vinnumarkaðinn á tíma þar sem óvissa ríkir í tengslum við þessar tæknibreytingar. Hvernig ætti þessi hópur að hugsa um menntun og starfsval í ljósi gervigreindar?

Ungt fólk er að mörgu leyti í fremstu víglínu þegar kemur að umbreytingum starfa vegna gervigreindar. Vísbendingar frá Bandaríkjunum og Bretlandi benda til þess að ráðningar í byrjendastöður í störfum sem eru berskjölduð fyrir gervigreind kunni að dragast saman hraðar en í öðrum störfum. Ég tel að þetta gefi þrjá meginvalkosti fyrir ungt fólk. Það getur valið sér starfsgrein sem er síður útsett fyrir áhrifum gervigreindar, svo sem iðngreinar og handverksgreinar. Annar kostur er að leggja áherslu á að byggja upp djúpa sérþekkingu á ákveðnu sviði samhliða hagnýtri færni í notkun gervigreindar þannig að viðkomandi geti margfaldað áhrif þekkingar sinnar með hjálp tækninnar. Þriðji kosturinn – sem ég tel mjög mikilvægan – er að leggja enn meiri áherslu á þá kosti sem eru sérstaklega mannlegir. Þeir eru félagsfærni, samkennd, frumkvæði, gagnrýnin hugsun og dómgreind, auk tengslamyndunar og tengslaneta. Þessir þættir verða sífellt mikilvægari.

Ef við horfum tíu ár fram í tímann er ljóst að gervigreind verður hluti af starfsumhverfi margra. Að lokum: Hvað veldur þér mestum áhyggjum í því samhengi? Hvað gerir þig bjartsýna?

Ég er mjög spennt fyrir þeim nýju störfum, uppgötvunum og nýjungum sem gætu orðið til í heimi þar sem öflug gervigreind er til staðar. Áhyggjur mínar snúa fyrst og fremst að leiðinni þangað. Mörg störf munu taka miklum breytingum og önnur störf munu hverfa. Við þurfum að hugsa með markvissum og fyrirbyggjandi hætti um hvernig við styðjum starfsfólk í gegnum þær umbreytingar. Ef ég á að vera alveg hreinskilin hef ég einnig áhyggjur af því að endanleg áhrif gervigreindar á framleiðni verði minni en vonir standa til. Ef við erum nú á tímabili sem einkennist af of mikilli bjartsýni – eins konar „gervigreindarbólu“, eins og sumir hafa varað við – þurfum við að vera undirbúin fyrir sársaukafulla aðlögun ef og þegar hún springur.