Almennar fréttir - 01.05.2026
Fyrirtæki og stjórnvöld – þið eigið leik
Alþjóðlegur baráttudagur launafólks er runninn upp! Um allan heim safnast launafólk saman, fagnar sigrum fortíðar og skerpir á kröfum til framtíðar. Hér á landi eru haldnir baráttufundir víða um land þar sem launafólk sýnir fram á mátt samstöðunnar. Ljóst er að ástand efnahagsmála verður ofarlega á baugi. Kjarasamningar eru líklegir til að losna í haust vegna þrálátrar verðbólgu, sem er að mestu leyti heimatilbúinn vandi. Húsnæðismál leika stærsta hlutverkið, en það eru einnig skýr merki um hagnaðardrifna verðbólgu það er að fyrirtæki nýti sér ástandið til að hækka verð úr hófi fram og auka þannig hagnað sinn.
Svikin loforð
Yfirgengilegar gjaldskrárhækkanir, einkum á hita, rafmagni og leikskólagjöldum, hafa ekki einasta leitt til aukinnar verðbólgu, heldur felast líka í þeim svik við yfirlýsingu stjórnvalda gagnvart kjarasamningum. Samkvæmt henni ætluðu ríki og sveitarfélög að stilla gjaldskrárhækkunum í hóf, sérstaklega er varða barnafólk og fólk í viðkvæmri stöðu. Þessu hefur verið þveröfugt farið og auk gjaldskrárhækkana hefur fjöldi sveitarfélaga skert þjónustu við barnafólk, sama hópinn og þau lofuðu sérstaklega að passa upp á í gegnum tímabil óðavaxta og verðbólgu.
Það er mikilvægt að skilja rætur verðbólgunnar til að geta ráðist að rótum vandans. Eina tækið sem við í forystu stéttarfélaganna höfum til að bregðast við sívaxandi húsnæðiskostnaði, svimandi háu verðlagi og gjaldagleði stjórnvalda er að krefjast leiðréttinga í gegnum almennar launahækkanir. Það munum við gera losni samningar í haust, nema að þeir aðilar sem á stýritækjum halda beiti þeim af krafti. Loforð á blaði duga ekki til, þau hafa ítrekað verið svikin.
Lausnamiðaðar kröfur
VR, LÍV og Fagfélögin hafa tekið höndum saman og unnið að tillögum um hvernig megi vinna bug á verðbólgu og mæta þeim hópum sem verst hafa orðið úti vegna efnahagsástandsins. Við krefjumst þess að bankarnir og stór fyrirtæki, sem hafa verðmótandi áhrif, axli ábyrgð á stöðunni og lækki arðsemiskröfu sína út gildistíma kjarasamninganna.
Við krefjumst þess að sveitarfélögin afturkalli gjaldskrárhækkanir á hita, rafmagni og leikskólagjöldum og að gjaldskrár hins opinbera verði fyrstar til tveggja ára.
Við krefjumst þess að ríki og sveitarfélög taki höndum saman og komi á stöðugleika í húsnæðismálum. Það er óþolandi að fólk hafi engan fyrirsjáanleika í lífi sínu þegar kemur að þeirri grunnþörf að hafa þak yfir höfuðið.
Um leið teljum við þörf á að mæta sérstaklega þeim hópum sem hafa orðið verst úti á hávaxtatímabilinu. Barnafólk, skuldarar og leigjendur hafa borið þyngstu byrðarnar á meðan aðrir hópar hafa jafnvel hagnast á ástandinu. Þetta er óréttlátt og skapar ójöfnuð til framtíðar. Nýta þarf kerfi vaxtabóta, húsnæðisbóta og barnabóta til að grípa þessa hópa og styrkja réttindi leigjenda. Samhliða þarf að ráðast í raunverulegar aðgerðir til að brúa bilið milli fæðingarorlofs og leikskóla. Tillögurnar liggja fyrir, tími framkvæmda er runninn upp!
Hávaxtastefnan sligar fólk
En það er ekki nóg að kjarasamningar haldi naumlega. Þegar þeir voru undirritaðir stóðu væntingar til að stýrivextir færu lækkandi samhliða verðbólgunni. Sú varð ekki raunin og hávaxtastefnan sem hefur verið rekin á Íslandi í meira en þrjú ár er að sliga launafólk. Hávaxtastefna er pólitísk stefna, ekki efnahagsleg nauðsyn, og gengur öðru fremur út á að láta skuldara, leigjendur og ungt fólk taka skellinn en hlífa fjármagnseigendum. Það er mál að linni.
Í tengslum við gildandi kjarasamninga voru uppi væntingar um að allir myndu leggjast á árarnar og ná niður verðbólgunni og stýrivöxtum. Þar að baki bjó sú hugmyndafræði að launahækkanir einar hafi áhrif á verðbólguna, sem var reyndar margbúið að sýna fram á að ætti ekki við rök að styðjast. Nú er líka búið að sýna að það dugar ekki að launafólk sé eitt að róa.
Stjórnvöld og fyrirtæki, það er komið að ykkur – þið eigið leik!
Halla Gunnarsdóttir, formaður VR
Jakob Tryggvason, formaður RSÍ
Greinin birtist fyrst í Morgunblaðinu 1. maí 2026
